تبلیغات
هنر - موسیقی خراسان شمالی و تربت جام و بلوچستان

« موسیقی تربت جام »

فرهنگ،سنت و موسیقی منطقه ی تربت جام و منطقه هرات در افغانستان بسیار به هم نزدیک اند. زبان مردم تربت جام « پایین جام » و هرات، هر دو، نیز فارسی دری است ؛ اما گویش مردم « بالا جام » با فارسی دری متفاوت است. آوازهای منطقه تربت جام را می توان به دو گروه اصلی تقسیم کرد: گروهی که متر آزاد دارند و گروهی که دارای متر مشخص هستند. موسیقی سازی تربت جام با دو تار و نیز سورنا اجرا می شود، ( دوسازه در منطقه تربت جام رایج نیست).

قطعه هایی که با دو تار تنها ( بی آواز ) اجرا می شوند، بیشتر همان آوازهای رایج در منطقه اند که با دو تار تنها به اجرا در می آیند، مانند: جمشیدی، هزارگی، سرحدی، الله مدد و ... اما تعدادی از قطعه ها که با دو تار تنها نواخته می شوند، قطعه های مستقلی هستند که در موسیقی آوازی نمونه ای ندارند. آوازهای منطقه جام که دارای متر آزاد هستند عبارت اند از : جمشیدی ، سرحدی ، کوچه باغی، هزارگی و ... ( جمشیدی و هزارگی نام دو ایل در منطقه جام هستند ) که در این میان آوازهای جمشیدی و سرحدی رواج و عمومیت بیشتری دارند. آواز جمشیدی بر اساس شعر دوبیتی است. نحوه تلفیق شعر و موسیقی در آواز جمشیدی دارای تقارن و به صورت هر بیت در یک پریود ( هر یک از دو مصرع اول دو بیتی در یک جمله و هر یک از دو مصرع دوم در یک جزء ملودی ) می باشد. بیت ها معمولا" به وسیله قسمت رابط دوتار از هم مجزا می شوند که معمولا" تغییری از همان پریود آوازی است.

تعداد قابل توجهی از آوازهای منطقه تربت جام، گونه های مختلفی از یک نمونه اصلی( انتزاعی ) هستند. این آوازها شامل جمشیدی، سرحدی، کوچه باغی و هزارگی است.

دوتار، مهم ترین و رایج ترین ساز منطقه تربت جام است. یکی از سیم های این ساز وظیفه ی اجرای نغمه و دیگری وظیفه ی اجرا واخوان را بر عهده دارد. با گذشت زمان، تعداد پرده های دوتار دستخوش تغییر شده است.

غلام علی پور عطایی معتقد است که دو تار در قدیم دارای چهارده پرده بوده است و بر اثر برخی مشکلات اجرایی وضع نوازندگان، روزگاری پرده های دوتار به 8- 9 پرده کاهش یافت؛ اما دوتارهای متداول امروز معمولا" دارای چهارده پرده هستند.

 

  « موسیقی شمال خراسان »

شمال خراسان، سرزمینی که شهرهای بجنورد،اسفراین، دره گز، قوچان و شیروان را در خود جای داده است،از جمله مناطقی است که موسیقی آن از گوناگونی و نوع قابل توجهی برخوردار است. موسیقی کردی شمال خراسان را «موسیقی کرمانجی» می نامند. کرمانج شمالی شامل کردهای خراسان، آذربایجان غربی، ترکیه، شمال عراق و سوریه است؛ و کرمانج جنوبی را کردهای جنوب دریاچه ارومیه، مهاباد، کردستان، کرمانشاهان و سلیمانیه عراق تشکیل می دهند. این دو تیره از نظر گویش با هم متفاوت اند. تفاوت میان کرمانج شمالی و جنوبی در عرصه موسیقی نیز مشهود است. برای مثال می توان به آهنگ « لو » اشاره کرد که از اصیل ترین و باستانی ترین نغمه های ایرانی است و وجه تمایز کرمانج شمالی و جنوبی نیز هست؛ بدین معنی که کسی که بتواند « لو » بخواند، از کرمانج شمالی است. امروزه موسیقی کرمانج شمالی همچنین در جمهوری ترکمنستان و در سرزمینی که روزگاری به خوارزم معروف بود و تا قبل از قرارداد 1299 بخشی از ایران زمین محسوب می شد، نیز وجود دارد. ( در دوران صفویه، شاهان این سلسله بخشی از کردها را در خوارزم مستقر نمودند. )

شعر کردی اغلب به صورت هجایی است که تعداد هجاها می تواند از 8 تا 16 باشد. ترانه های عاشقانه بیشتر در قالب های 8 هجایی است. آهنگ « لو » اغلب در برگیرنده قالب های 11 تا 16 هجایی است.


نوازندگان شمال خراسان را می توان به سه گروه اصلی تقسیم کرد که عبارت اند از:


عاشق ها، بخشی ها و لوطی ها.

به این سه گروه می توان دو دسته دیگر را نیز افزود که عبارتند از:

نی نوازان و لولو چی ها.

 

  « موسیقی بلوچستان »

در سال 1736 م . نادر شاه افشار در بازگشت از فتح هندوستان و توقف در ناحیه ای که «مکران» نامیده می شد؛بدین علت که مسکن قوم بلوچ بود، آن را «بلوچستان » نامید.

در متن های تاریخی و جغرافیایی اسلامی، از طایفه های بلوچ بسیار نام برده شده است و آنچه از مطالعه این گزارش- ها نتیجه می شود آن است که ایشان در کناره های جنوبی دریای مازندران سکونت داشته اند و مقارن قرن چهارم هجری به بلوچستان کنونی کوچ کرده، یا کوچ داده شده اند. از قدیم، در این خطه، مرزنشینان دلیر و سلحشوری می زیسته اند که در برابر توطئه های دشمنان داخلی و خارجی رشادت ها و مقاومت های زیادی از خود نشان داده اند. از سوی دیگر این دیار مهد دانشمندان و سخن سرایان نامداری چون ملا نور محمد بمپشتی ، شیخ محمد درفشان ، ملا بهرام راسکی و... و نیز هنرمندان بزرگی چون فیض محمد بلوچ قصر قندی، ملا موسی راسکی و ... بوده است. در بلوچستان موسیقی بخش جدایی ناپذیر زندگی مردم بلوچ است: از تولد تا مرگ، از اندوه تا شادی و درمان کننده بیماری های جسمی و روانی و ...

نفوذ و تأثیر متقابل فرهنگ های بلوچی و هندی باعث شده است که طی چند قرن اخیر موسیقی بلوچی از تأثیرات موسیقی هندی دور نماند. علت این تأثیر پذیری را شاید بتوان در انزوا و دور افتادگی بلوچستان، فقدان راه های ارتباطی ... و نیز عدم توجه دولت مرکزی به این نقطه و مجاورت آن با پاکستان جست و جو کرد. طی سالیان دراز، مرکز بلوچستان بیش از اینکه زیر نفوذ فرهنگی ایران قرار داشته باشد، با جلوه های مادی و معنوی فرهنگی هند و پاکستان روبرو بوده است.

همچنین با توجه به کوچ های مداوم قوم بلوچ و اسکان در مناطق به غایت متفاوت در طول تاریخ، موسیقی بلوچی از تأثیرات فرهنگی مناطق مختلف دور نمانده است. با وجود این، مردم بلوچ توانسته اند بخش مهمی از فرهنگ اصیل و پویای خود را کماکان حفظ کنند.

موسیقی بلوچی در انواع مختلف وجود دارد که هر کدام به بخشی از زندگی مردم بلوچ مربوط می شود؛

این انواع را می توان به صورت زیر برشمرد:

سپست ( صفت )، وزبت، شپتاگی، لاروششگانی، لیلو، سوت، نازینک، لارو، هالو، شئر، موتک، امبا، آوازهای گواتی، آوازهای مالد، موسیقی های رقص، آواز کردی و نیز ذهیروک و لیکو که شاید بنیادی ترین آواز منطقه بلوچستان باشند. ( ذهیروک مربوط به منطقه مکران و لیکو مربوط به مناطق سرحدی می باشد.)